Bende van Nijvel

Inleiding

Een onvergetelijke blik

Een speurder van de Cel Waals Brabant verklaart hoe de robotfoto's tot stand zijn gekomen: "Een getuige van de overval op het Delhaize-warenhuis in Eigenbrakel op 27 september 1985 verwees telkens weer naar de onvergetelijke blik van de overvaller die zijn vader had neergeschoten. Wij hebben hem gevraagd zich te laten hypnotiseren om mogelijke details op te roepen die een nauwkeuriger robotfoto konden opleveren. Zo kwam in 1996 de eerste getuigenis onder hypnose tot stand. Tijdens die drie of vier sessies onder leiding van neuropsychiater Vincent Martin bleek deze getuige details te geven die wij anders niet zouden hebben gekend. Op basis daarvan werd robotfoto nummer 4 gemaakt. Toen de getuige deze foto tijdens een laatste hypnosesessie te zien kreeg, werd hij uitzonderlijk angstig."

"Later werden nog andere getuigen, al dan niet onder hypnose, gehoord en werden nieuwe robotfoto's getekend. De meest relevante zijn twee robotfoto's, nummer 10 en 14, waarvan de gelijkenis sprekend is met robotfoto 4, niettegenstaande het gaat om verschillende getuigenissen over verschillende feiten. Foto 14 werd gemaakt op basis van een getuige van de overval op wapenhandel Dekaise op 30 september 1982 in Waver. Foto 10 werd gemaakt aan de hand van een getuigenis van de diefstal van een VW Golf op 14 februari 1983 in Lasne. Samen met de profilering en de modus operandi van de daders laten de robotfoto's nummer 4, 10 en 14 dus veronderstellen dat het wel degelijk om dezelfde man gaat die wij de 'killer' noemen. Getuigen van de overval op Delhaize op 27 september 1985 in Overijse leveren ons dan weer robotfoto's van 'de reus', nummer 19, en onlangs nog van 'de oudere man', nummer 23."

"Bovendien zijn er nu, in tegenstelling tot de beginperiode van het onderzoek, DNA-analyses mogelijk. Zo konden wij achterhalen dat de zeven sigarettenpeukjes achter in de auto van de in januari 1983 vermoorde taxichauffeur Constantin Angelou van een en dezelfde persoon afkomstig zijn die, volgens de lijkschouwing, op de plaats van de moordenaar zat. Met die robotfoto's en DNA-profielen mogen we hopen dat we de Bendeleden ooit nog zullen strikken. Sinds kort is er ook de zogenaamde 'profiling', een profiel van de daders aan de hand van hun manier van optreden. De Franse experts aan wie u begin september 2002 de resultaten van het Bende-onderzoek hebt uiteengezet, kwamen tot de conclusie dat de bende zeker de drie duidelijk geportretteerde leden telde, en dat een van hen een psychopaat was."

Resultaat nieuwe robotfoto's

Robotfoto's leveren een 30-tal verdachten op

De robotfoto's die het gerecht in 1997 verspreidde van de Bende van Nijvel hebben in totaal een stuk of dertig verdachten opgeleverd die volgens toenmalig minister van Justitie Tony Van Parys interessant zijn. In die periode diepte de cel-Jumet twee sporen uit, die van het klassieke banditisme en van extreem-rechts. De minister ontkende eveneens de geruchten als zouden de speurders familieleden van Bende-slachtoffers afluisteren. Het Bende-onderzoek kwam in 1997 meermaals ter sprake in de kamercommissie Justitie. Marc Verwilghen wilde bijvoorbeeld in die periode van de minister weten waarom het onderzoek ondanks alle extra manschappen en middelen geen resultaat opleverde. Van Parys stelde dat er wel degelijk resultaat werd geboekt.

De robotfoto's leverden volgens hem meer dan duizend tips op die leidden naar een dertigtal verdachten. Het resultaat bewijst volgens de minister dat de techniek van de opstelling van robotfoto's, via het ondervragen van getuigen onder hypnose, wel degelijk de goede is. Verwilghen betwijfelt dat en verwees naar Nederland, waar nauwelijks waarde wordt gehecht aan robotfoto's die zo tot stand komen, zeker niet als begin van bewijs. Dat de onderzoekscel Jumet begin 1997 werd teruggebracht van 90 naar 63 speurders, komt volgens Van Parys doordat de opdrachten vervuld zijn waarvoor ze in 1996 werden aangetrokken. De vermindering van speurders betekent volgens hem geenszins dat de vaart uit het onderzoek is. "De manier waarop de Cel Waals Brabant momenteel werkt, is de enige mogelijkheid om nog tot een resultaat te komen."

Van Parys gaf toe dat onderzoeksrechter Lacroix vorig jaar wellicht iets te optimistisch was geweest toen hij stelde dat de zaak voor eind juni 1997 zou zijn opgelost. Zijn eigen positieve uitlatingen hadden en hebben volgens de minister louter te maken met zijn waardering voor de werkwijze en het enthousiasme van de speurders. Dat ze het extreem-rechtse spoor en dat van het zwaar banditisme uitdiepen, ligt volgens Van Parys in het verlengde van de parlementaire onderzoekscommissie.

Die stelde in 1996 dat subsporen als van de ex-rijkswachters, de practical shooting-clubs en Gladio onvoldoende werden onderzocht. De contacten met de nabestaanden van de slachtoffers van de Bende verlopen volgens Van Parys zonder problemen. In april 1997 komt er een briefing voor de familieleden. Volgens Frans Lozie wordt de telefoon van sommigen van hen afgeluisterd sinds het vorige bezoek aan Jumet. De minister vroeg om tastbare bewijzen of anders te stoppen met de verspreiding van oncontroleerbare geruchten.

Het moedervlekje

De verbogen boodschap in de robotfoto

Het dreigden ellendige tijden te worden voor mannen die door het leven gaan met een moedervlekje op hun rechterwang. Dat vlekje werd het centrale gegeven in een nieuwe oproep aan de bevolking waarmee de onderzoeksrechters Lacroix en Reynal alsnog aan de weet hopen te komen wie schuilging achter de Bende van Nijvel. In 1997 werd in het hele land een eerste serie van tien robotfoto's verspreid van leden van de Bende die tussen '82 en '85 minstens achtentwintig mensen vermoordde. De tekeningen kwamen tot stand op basis van overlevenden van Bende-raids. Twee jaar later kwam er een tweede affiche, met vijf nieuwe robotfoto's.

Nog steeds lopen bij de Cel Waals-Brabant in Jumet dagelijks reacties binnen. Daar zit veel kaf tussen, maar soms ook koren, zoals onlangs bleek via de vergelijking van een uit 1981 daterende robotfoto over de aanslag op rijkswachtmajoor Vernaillen met Bende-foto nummer 19. Om te vermijden dat de robotfoto's aanleiding zouden geven tot een regen aan door buren- en andere ruzies geïnspireerde tips, hebben de speurders nooit informatie willen verschaffen over wat zij, buiten wat op de affiches zichtbaar is, over deze lui weten. Er is bijvoorbeeld nooit bij verteld op grond van welke aanslag een robotfoto tot stand kwam.

"Dat heeft als voordeel dat we de tips objectief kunnen beoordelen", zegt de Bergense advocaat-generaal Michaux. "Als iemand ons dan zegt 'ik heb die vent daar gezien in dat jaar', dan kunnen we zelf nagaan in hoeverre dat strookt met eerdere getuigenissen. Om dezelfde reden zitten er ook verborgen tekens in de robotfoto's." Eén daarvan wordt straks dus onthuld. De man op foto 21 uit de eerste reeks heeft een moedervlekje op zijn rechterwang. Op de robotfoto is dat moeilijk te zien, het is een piepklein vlekje - iets kleiner dan hoe de getuige het beschreef. De speurders hebben altijd gehoopt dat er zich iemand zou melden die deze figuur zou herkennen en zélf over het moedervlekje zou beginnen. "Als zo iemand zich zou melden, hadden we die meteen bijzonder ernstig genomen", zegt Michaux.

"Maar dat is helaas niet gebeurd. Daarom gaan we die ene robotfoto dus opnieuw verspreiden, dit keer met het moedervlekje in zijn reële proporties en een duidelijke oproep: kent u iemand met zo'n vlekje op zijn wang?" Bij de CBW houdt men er rekening mee dat de dader in kwestie wel eens de enige zou kunnen geweest zijn die op de affiche zijn eigen moedervlekje opmerkte. "Stel dat iemand ons meldt: deze persoon is bij een chirurg geweest om dat vlekje weg te laten halen, dan zou dat voor ons onderzoek natuurlijk uiterst interessant zijn", aldus Michaux. "Ik vind: je mag nooit de hoop verliezen." Wanneer en onder welke vorm de nieuwe robotfoto verspreid zal worden, is nog niet beslist. Wellicht zal daar duidelijkheid over komen wanneer speurders en magistraten volgende maand - zoals ze twee jaar geleden al eens deden - in Charleroi opnieuw een grote marathonvergadering beleggen met de nabestaanden van Bende-slachtoffers en hun advocaten.

De chauffeur

Gerecht zoekt chauffeur van Bende van Nijvel

De speurders die het onderzoek naar de misdaden van de Bende van Nijvel voeren, hebben een robotfoto klaar van een nieuwe verdachte. Een getuige zag de man in 1983 aan het stuur van een VW Golf GTI die vermoedelijk gebruikt werd bij een paar dodelijke overvallen van de Bende. Onder meer op de Delhaize van Beersel en een juwelier in Anderlues. Tussen 1982 en 1985 vielen bij misdaden die toegeschreven worden aan de Bende van Nijvel 28 doden. De meeste van die moorden pleegde de bende bij de overvallen op de Delhaize-warenhuizen van Eigenbrakel, Overijse en Aalst.

De robotfoto die de Bende-speurders nu aan het publiek tonen, werd gemaakt op basis van gegevens die een carrossier uit Lobbes in Waals-Brabant de speurders al in 1983 aan het gerecht gaf. De man kreeg het op 8 oktober 1983 in het dorpje Landelies aan de stok met de drie inzittenden van een voorbijrijdende VW Golf. De foto geeft een beeld van de man zoals hij er bijna twintig jaar geleden uitzag. De carrossier had een discussie met de chauffeur van de wagen die hem bedreigde. Hij herinnerde zich achteraf ook nog dat op de plaats van de uitgebroken achterbank van de wagen een man lag met het been in een steunverband. De VW Golf was zwart, maar was - volgens de carrossier - recent geverfd.

Het getuigenis van de carrossier uit Lobbes werd in oktober 1983 al eens onderzocht. Speurders legden de man toen de foto's van de Bende van de Borinage voor, de toenmalige hoofdverdachten in de zaak. De getuige herkende geen enkele van de verdachten als de man die hem bedreigd had. De speurders liet het spoor daarna rusten. De Bende van de Borinage werd later vrijgesproken. De getuige werd niet meer opnieuw verhoord. De speurders van de cel Jumet die sinds 1998 het onderzoek naar de Bende van Nijvel opnieuw onder de loep nemen, menen dat de carrossier uit Lobbes de VW Golf kan gezien hebben die op 2 oktober 1983 gestolen werd bij een overval op restaurant Les Trois Canards in Ohain.

Die overval wordt aan de Bende van Nijvel toegeschreven. Gangsters schoten daar de uitbater van het restaurant dood en gingen aan de haal met de rode VW Golf GTI van zijn dochter. Op de gestolen auto hing een sticker met het opschrift "I Love Australia". Dezelfde sticker zou op de auto geplakt hebben die de carrossier uit Lobbes vijf dagen later zag. De auto werd op 7 oktober opnieuw gebruikt bij de overval op de Delhaize van Beersel. Daar viel toen één dodelijk slachtoffer. Speurders vonden na de feiten op de parking van de Delhaize de uitgebroken achterbank van de VW Golf terug. Op 1 december dook de VW Golf opnieuw op. Deze keer in Anderlues waar de doders een juweliersechtpaar doodschoten en met juwelen aan de haal gingen.

Nog diezelfde nacht staken de doders de VW Golf in brand in het bos van Hourpes. Acht maanden eerder hadden speurders in datzelfde bos de uitgebrande VW Golf teruggevonden die de Bende gebruikte bij de overval van maart op de Colruyt van Halle. Bij die overval vielen drie doden. Zes maanden geleden - negentien jaar na de feiten - beten de zeven resterende onderzoekers van de Cel Waals Brabant zich opnieuw vast in het spoor-Lobbes. Ze deden dat nadat twee Franse profilers en een aantal crimineel analisten een reeks getuigenissen uit het dikke Bendedossier opnieuw hadden opgediept. Eén van die getuigenissen was dat van de carrossier uit Lobbes.

Profilers haalden het getuigenis boven omdat zij proberen aan de hand van de werkmethode van de dader een psychologisch portret van de daders te schetsen. Hun definitieve conclusies zouden eind november klaar moeten zijn. Nu al is duidelijk dat de profilers menen dat de Bendemoorden het werk kunnen geweest zijn van "een seriemoordenaar met een aantal medeplichtigen". De verdachte van Lobbes zou kunnen overeenkomen met het profiel zoals de specialisten dat geschetst hebben.

Overigens sluit het nieuwe spoor naar een seriemoordenaar volgens de Bendespeurders nog altijd niet uit dat het motief voor de aanslagen van politieke aard zou kunnen zijn. Bendespeurders kwamen vorige lente op dat spoor terecht nadat alle andere sporen op niets waren uitgelopen. "De opdrachtgevers kunnen politieke motieven gehad hebben en een moordlustige gek gebruikt hebben om hun doel te bereiken", zei inspecteur Eddy Vos van de Cel Waals Brabant aan De Standaard. "Maar bewijzen dat het zo is of zou kunnen zijn, hebben we niet. Net zoals we voor het spoor naar het klassieke banditisme tot nog toe geen bewijzen hebben gevonden." De nieuwe robotfoto is ook terug te vinden op de website van de Cel Jumet.

De reus

Het raadsel van de robotfoto's

Een van de vijf robotfoto's die de Cel Waals-Brabant onlangs verspreidde van vijf vermeende schutters van de Bende van Nijvel vertoont sterke gelijkenissen met een robotfoto uit 1981. Deze robotfoto, die dateert van vóór de bloedige Bende-raids, kwam erg toevallig tot stand en toonde het gelaat van een autodief. De auto werd gebruikt bij de mislukte moordaanslag op rijkswachtmajoor Herman Vernaillen in oktober 1981. Die aanslag werd nooit opgehelderd, maar werd altijd in verband gebracht met de toenmalige BOB'ers Robert Beijer en Madani Bouhouche. De aanslag leek overduidelijk een represaille voor het speurwerk van Vernaillen en een collega rond een groot drugsschandaal binnen de rijkswacht. De getuige van de autodiefstal uit 1981 werd onlangs verhoord door de CBW.

"Ook hij schrok een beetje van de gelijkenissen met foto 19 op onze laatste affiche", zei de Bergense advocaat-generaal Michaux gisteren. "Verdere verificaties zijn bezig, maar het is moeilijk om hier nog veel rond te doen." De autodief kon nooit worden geïdentificeerd. De CBW kwam onlangs wel tot de conclusie dat Robert Beijer niets te maken heeft met de Bende-aanslagen. Dat resultaat werd onder meer bereikt met behulp van een leugendetector, maar volgens Michaux was dat slechts de finale fase in het heronderzoeken van een hele reeks oude gegevens over zes verdachten onder wie Beijer. Niet voor alle vijf anderen was het resultaat even duidelijk of positief. "Van één verdachte weten we dat hij liegt over zijn verleden, niet alleen dankzij de detector maar ook door het onderzoek dat daaraan voorafging", aldus Michaux. Hij wil niet zeggen over welke verdachte het gaat.

- De bewuste robotfoto van de reus.

Het gezicht van de dief

Wat Futula Bonza die namiddag doet, is niet slim. Hij parkeert de grijze Mazda 626 in dubbele file en met de sleutels op het contact voor het kantoor van Air Zaïre op de Louizalaan in Brussel. Wanneer hij weer buitenkomt, is de auto weg. Het is 16 september 1981. Raphaël D., de uitbater van een aanpalende winkel, heeft nog geroepen. "Het is een plaag, mijnheer." Hij gluurt vaak vanuit zijn etalage geërgerd naar de met ronkende motor achtergelaten auto's en mompelt dan: "Stomkop". Deze keer heeft hij tenminste het gezicht van de dief gezien. 26 oktober 1981, Hekelgem, iets na middernacht. Er wordt aangebeld bij Herman Vernaillen, luitenant-kolonel en grote baas van het rijkswachtdistrict Brussel. De majoor springt in zijn kamerjas, maakt licht in het salon en in de hal en schuift naast de voordeur een gordijntje open: "Wie daar?" Het antwoord is een oorverdovend salvo van kogels. De majoor gooit zich op de grond. Twee minuten lang blijven de schutters mikken om te doden. Dat lukt niet. Vernaillen wordt wel geraakt aan zijn rug, maar weet op handen en voeten het salon te bereiken. Zijn echtgenote krijgt een kogel in de buik. Zij zal voor 40 procent invalide blijven. De majoor kan zelf de hulpdiensten bellen. Voor hij in de ziekenwagen stapt, roept hij: "Verwittig Goffinon en bescherm hem!"

Vernaillen had er bewogen tijden op zitten. Samen met adjudant Guy Goffinon had hij zich vastgebeten in de zaak-François. Als nummer één van het Nationaal Bureau voor Drugsbestrijding had rijkswachtcommandant Léon François Amerikaanse - maar in België verboden - opsporingstechnieken uitgeprobeerd. Hij was zelf drugs beginnen verhandelen "om in het milieu te infiltreren". Het draaide uit op een catastrofe. Volgens de ene verloor François tientallen miljoenen aan drugsbaronnen, volgens de andere "verdiende" hij die en deed hij het geld verdwijnen. Erg duidelijk werd het nooit. Toenmalig rijkswachtbaas Fernand Beaurir had François altijd door dik en dun gesteund en ging ervan uit dat Vernaillen alles vakkundig onder de mat zou vegen. Dat deed hij, voor zover bekend, niet. Hij kreeg last met zijn superieuren. Niet alleen daarom riep hij die nacht om bescherming voor Goffinon. Twee weken eerder was de koffer van diens dienstauto ontploft. Hij zat er zelf niet in, maar de daders dachten blijkbaar van wel. Het bompakket explodeerde maar half: de explosieven niet, het telegeleide ontstekingsmechanisme wel. Speurders spraken van "beginnende professionals".

Er waren nog meer bizarre dingen gebeurd. Op 27 maart waren twee leden van de BOB betrapt toen ze met gesofisticeerd materiaal twee collega's afluisterden die een getuige in de zaak-François zaten te verhoren. Vernaillen was razend toen hij hoorde dat zijn vervanger op het district sprak van een "incidentje" waar hij liever geen gevolg aan gaf. De afluisterende BOB'ers heetten Robert Beijer en Madani Bouhouche. Vernaillen liet een verslag opstellen. Beijer kreeg op 1 oktober 1981 te horen dat hij voor zes dagen werd geschorst. De sanctie ging in op 12 oktober. Eén dag na de bom in de auto. In verband met de bom was een man gearresteerd: Jean-François Buslik, tipgever van de Amerikaanse Drugs Enforcement Agency. Daardoor kon men denken dat dit iets te maken had met de zaak-François.

De DEA had altijd samengewerkt met de NBD. Buslik was de man die in een Tandy-winkel speciale batterijtjes had gekocht voor het ontstekings -mechanisme. Een van de BOB'ers die Buslik ging oppakken was... Bouhouche, de afluisteraar. Tijdens het verhoor van Buslik stelde Vernaillen weer iets abnormaals vast: Bouhouche kende zijn arrestant blijkbaar goed. Buslik, bleek later, was de peter van zijn zoon. Vernaillen verwijderde Bouhouche uit het onderzoek. Het was toen 24 oktober. Eén dag voor de aanslag. Op 28 oktober 1981 wordt in de parkeergarage van de UCL-campus in Woluwe de wagen teruggevonden waarmee de dolle schutters naar Hekelgem zijn gereden. Het is de Mazda 626 die Fatula Bonza kwijtspeelde in de Louizalaan. Het bewijs dat dit dé auto is, bestaat uit een kogelhuls van het merk Sako (kaliber 222 Remington Magnum).

Het is zeldzame en razend gevaarlijke munitie, die in 1981 in België alleen gebruikt wordt door de Groep Dyane, de speciale gevechtseenheid van de rijkswacht. De huls is onder een zetel in de auto achtergebleven. In en rond het huis van Vernaillen zijn negen dergelijke hulzen teruggevonden. In de koffer van de Mazda vinden de speurders ook speciale kleefband die gebruikt is bij het plaatsen van de bom in de auto van Goffinon. Vingerafdrukken worden in de auto niet gevonden. De Mazda is vakkundig 'bewerkt'. De nummerplaten zijn verwijderd, binnen- en buitenkant zijn onder handen genomen met peper en een brandblusapparaat. In het dak is wel een gaatje geboord, en de autoradio is verdwenen. Het gaatje is even groot en zit op dezelfde plaats als bij de met antennes uitgeruste wagens van de Groep Dyane. Daar is enkele maanden eerder een boordradio gestolen. De rekening lijkt snel gemaakt: de daders komen uit het eigen korps en luisterden die nacht de rijkswacht af.

Jaren verstrijken. De aanslag op Vernaillen voegt zich samen met die op Goffinon, een spectaculaire wapenroof bij de Groep Dyane en last but not least de Bende van Nijvel toe aan de grote criminele enigma's van de jaren tachtig. Veel wijst in de richting van ontspoorde rijkswachters, maar onderzoeken worden slecht uitgevoerd en vasthoudende speurders worden uitgerangeerd. Wie het met die gang van zaken niet eens is, krijgt te horen dat hij in complotten gelooft. François krijgt een belachelijk milde straf. Vernaillen wordt uitgerangeerd omdat hij op kosten van de rijkswacht een BMW liet verbouwen voor zijn dochter. "Iedereen deed dat, maar ik word gepakt", verdedigt de majoor zich zwakjes. Op 1 april 1983 verlaten Bouhouche en Beijer de rijkswacht. In de jaren daarna komen de verhalen. Ze leunden nauw aan bij de terreurgroep Front de la Jeunesse.

Voor justitie worden ze pas verdacht na de moord op wapeningenieur Juan Mendez van FN. Die moord wordt gelieerd met de wapens van de Bende. Later wordt het duo ook beschuldigd van de moorden op een Libanees in 1989 in Antwerpen, en op Sabena-veiligheidsagent Francis Zwarts in 1982. In de marge van de zaak-Mendez begint de Nijvelse onderzoeksrechter Yves Hennart zich vanaf 1990 te interesseren voor de aanslag op Vernaillen. Hij verdenkt Bouhouche en Beijer. Er zijn nieuwe elementen. Van de Clarion-autoradio die oorspronkelijk in de Mazda 626 zat, is een identiek exemplaar aangetroffen in de jeep van Bouhouche. Hij heeft het serienummer weggekrabd, waardoor niet met zekerheid kan worden gezegd of het om dezelfde radio gaat. Een andere auto van Bouhouche wordt in 1987 teruggevonden in de parkeergarage van de campus van de UCL - dezelfde plek waar de Mazda werd achtergelaten.

Eén essentieel element pleit in het voordeel van Bouhouche en Beijer. Met een Colt AR15 bezaten ze in 1981 wel wapens waarmee exploderende 9 mm. kogels konden worden afgevuurd, maar volgens ballistisch expert Dery ging het bij de aanslag op Vernaillen om een ander wapen: een Armalite AR18. Pas tien jaar na de feiten blijkt dat er wel degelijk met een Colt geschoten is. De eigenaar van de Mazda 626 is de Syriër Faez Al Ajjaz. Hij is vaak in verband gebracht met Westland New Post, een neonazistische groep waarvan in 1980 blijkt dat ze in de Staatsveiligheid heeft geïnfiltreerd en wist in te breken bij het hoofdkwartier van de Navo in Evere. Toeval, misschien. Het is nooit helemaal duidelijk geworden hoe de wagen bij Futula Bonza is terechtgekomen. De Zaïrees zegt dat hij de auto huurde van garagist André Dehaut uit Vorst. Daar liet Al Ajjaz zijn auto onderhouden. De Syriër zegt dat Dehaut in het geniep een dubbel maakte van de autosleutel, en de wagen "liet stelen".

De correctionele rechtbank van Brussel doet de hele kwestie op 25 juni 1985 af als een banaal geval van verzekeringsfraude. De Mazda is stomweg twee keer gestolen, luidt het dan: eerst op vraag van Dehaut, daarna door een onbekende. Eén zekerheid is er wel. Raphaël D., de winkelier, had de onbekende gezien. Hij was een en al bereidwilligheid toen de speurders hem vroegen om de man te beschrijven - er moest maar eens iets ondernomen worden tegen die vermetele autodieven. D. was zo zeker van zijn stuk dat hij ermee instemde om een robotfoto te laten tekenen. Die robotfoto is destijds vergeleken met de tronies van alle verdachten van de aanslag op Vernaillen, maar zonder resultaat. Bouhouche en Beijer lijken in elk geval absoluut niet op de man met "magere lichaamsbouw", "kort blond à ros haar" heeft en "plusminus 27 jaar" is.

Nu pas, zovele jaren later, kan de foto misschien van belang worden. Op 19 oktober 1998 verspreidden onderzoeksrechters Reynal en Lacroix uit Charleroi vijf nieuwe robotfoto's van leden van de Bende van Nijvel. Ze kwamen tot stand met geavanceerde technieken. Ze tonen de gezichten van de Bende-leden zoals ze werden onthouden door mensen die in grootwarenhuizen dekking zochten tijdens dodelijke raids die tussen 1982 en 1985 minstens achtentwintig levens kostten. Sommige getuigen van toen werden onder hypnose gebracht om zich de gezichten zo scherp mogelijk te memoriseren. Dat is onder meer gebeurd met foto 19. Die toont een man een hoedje en een hoog opgetrokken kraag. De gelijkenissen met de robotfoto van de Mazda-dief zijn treffend: dezelfde bril, dezelfde haarsnit, dezelfde wenkbrauwen, dezelfde ingevallen wangen. Een robotfoto mag niet worden bekeken als een foto. In 1981 moest Raphaël D. kiezen uit ruime collecties ogen, voorhoofden, kapsels, monden, oren, neuzen, ...

Dat kan verklaren waarom het ene voorhoofd groter is dan het andere. Een snor kan groeien. Foto 19 dateert trouwens van 1985, vier jaar later. Eén ding klopt niet. Raphaël D. schatte de autodief 1,75 meter groot. Foto 19 toont de veelbesproken 'reus' van de Bende. Die mat zeker 1,90 meter. "Maar de gelijkenissen zijn inderdaad frappant", bevestigt de Bergense advocaat-generaal Michaux, een van de huidige leiders van het Bende-onderzoek. "Onlangs hebben wij de winkelier laten verhoren. Hij beaamde de zeer treffende gelijkenissen met foto 19 en zei ons dat hij helemaal niet zeker was van de lengte van de autodief. Hij bekeek die man pas aandachtig toen hij al achter het stuur zat. Het zou dus kunnen - met de nadruk op zóú. We weten niet wie die Mazda stal en kunnen niet veel meer doen dan vaststellen dat het wel eens om dezelfde man zou kunnen gaan. Van Beijer zijn we wel vrij zeker dat die met de Bende niets te maken heeft. Voor de andere bekende personen zoeken wij verder. En het dossier-Vernaillen is er, zoals u weet, één dat ons nog steeds interesseert, ook al zijn we er niet voor bevoegd."

Interview Ben Claes

Al meer dan 18 jaar tekenaar van robotfoto's

"Het is niet van: 'Teken eens rap een manneke'! Je moet je inleven in de gemoedstoestand van de getuige. Dat kruipt in je vel en in je hoofd. Op zo'n moment moet je voor vijftig - neen - voor honderdprocent mens zijn," zegt Ben Claes uit Heusden-Zolder in de loop van het gesprek. Claes is één van de vier tekenaars van robotfoto's die de rijkswacht rijk was. "Ik zou bij de Firma niks anders willen doen," zegt Claes. "En dat geldt voor ons alle vier: we hebben de voldoening dat we daar op onze plek iets kunnen doen voor de mensen."

Om een goede robotfoto te maken, moet je in de eerste plaats behoorlijk wat tekentalent in huis hebben. En er is nog meer nodig. Doorzicht, inlevingsvermogen, volharding en natuurlijk een pak ervaring. Het is een soort roeping. Ben Claes kreeg al jong de microbe te pakken."Ik heb aan Sint-Lucas in Hasselt gestudeerd, beeldende kunst, maar na een paar jaar zat ik al bij de rijkswacht robotfoto's te maken. Ik had ooit ergens iets over het tekenen van robotfoto's op tv gezien: enorm boeiend. Op Sint-Lucas was het in die tijd niets anders dan modeltekenen. Gezichten, hun expressie die nooit dezelfde is, daarvan was ik in de ban. Bij de 'Firma' doe ik dus niets anders. Ik ben bij de rijkswacht begonnen in 1982, toen ik 22 was. We waren met vier mensen en we tekenden per jaar zo'n 200 à 250 robotfoto's. Als je dat nu ziet - in 1998 hadden we bijvoorbeeld zowat 1100 'zaken' - is dat een groei met 300 %."

Moet je soms ook robotfoto's maken van dode of verminkte mensen?
"We hebben er zelfs positief resultaat mee gehad in Bergen, in de zaak van de vuilniszakkenmoordenaar. Toen hebben we een hoofd hertekend. Aan de hand daarvan werd het slachtoffer herkend. In andere gevallen haal je de beste resultaten bij slachtoffers die een shockeffect gehad hebben: het voorval moet ingeëtst zijn op het hersenbeeld. Dan heb je een goed geheugen. Die mensen hebben een schrik gepakt en dat beeld blijft ze bij. Kinderen en bejaarden zijn minder goede getuigen. Ze kijken niet op dezelfde manier naar iemand. Een kind zegt bijvoorbeeld: 'Het was een grote meneer', maar voor een kind is iedere volwassen man 'een grote meneer' naar wie ze moeten opkijken. Daar moet je dus rekening mee houden, want kinderen leven in een fantasiewereld."

Waarschijnlijk heb je ook mensenkennis nodig. Moet je de lichaamstaal van mensen verstaan? Hoe weet je of een getuige liegt?
"Je voelt het, als een getuige liegt. Als jij bijvoorbeeld het slachtoffer was geworden van een aanranding, dan vorm ik me een beeld in mijn hoofd. En wij, tekenaars, voelen of dat goed of slecht is aan de manier waarop jij het vertelt. Aan de manier van vertellen, de beschrijving van de feiten die zo immens overdreven wordt, dat alles super karikaturaal wordt."

En wat bij doodsbange getuigen?
"Voor de goede gang van zaken, dus als we voldoende tijd kunnen nemen, is het de bedoeling dat we bij die mensen komen en eerst een half uurtje rustig over neutrale dingen praten, liefst over koetjes en kalfjes. In een zedenzaak is het niet mijn bedoeling een meisje opnieuw haar verhaal te laten doen. En dat resulteert bij het slachtoffer in een ietwat rustiger gemoedstoestand. Ze ziet eindelijk iemand die naar haar luistert, iemand tegen wie ze niet voor de tiende keer hetzelfde moet herhalen. Jammer genoeg zijn er nog mensen die opmerkingen maken als: 'Mevrouw, het is heel erg wat er gebeurd is, maar was je rokje ook niet een beetje te kort?' Wat we zeker ook niet mogen doen, is tegen honderd per uur meegaan in de emotie van die mensen. Ik heb dat ook geleerd met vallen en opstaan, in een periode dat we het goddank nog niet zo druk hadden. Wij zijn voor 50 % mensenkenner, neen, voor 100% mens, dat is een betere uitdrukking. Wat mij wel opvalt, is dat mensen bij bijvoorbeeld een hold up op een bank, nu veel minder geëmotioneerd zijn dan vroeger. Er is een gewenning, als je dat zo mag noemen, aan dergelijk geweld."

Zijn er buiten jullie vier bij de rijkswacht nog anderen gespecialiseerd in het maken van robotfoto's?
"Er is nog een vrouw, een hulpagente van de politie van Oudergem. Tijdens een bezoek kreeg ze er ook zin in. Het CBO vond het goed, en met de toestemming van de politie van Oudergem hebben wij haar opgeleid. Zij zit nu ook al aan 150 tekeningen per jaar. In Antwerpen is er nog iemand, maar die werkt sporadisch. Wij vinden dat je zo'n job full time moet doen, anders kan je niet voor honderd procent kwaliteit leveren."

Hoeveel robotfoto's hebben al bijgedragen tot het oplossen van een misdaad?
"Niet te tellen. Maar ik zal nooit het geval vergeten dat mij de grootste voldoening gegeven heeft. Voor mij én voor het slachtoffer. Dat was het geval van die baby in het ziekenhuis van Luik. We hebben toen een robotfoto van de ontvoerster gegeven. De tekening die ik toen gemaakt heb, was heel liniair, heel rudimentair, maar het was de essentie van een robotfoto van de daderes."

Net zoals Picasso duizend keer een stier moest tekenen voor hij die in één lijn op papier kon gooien?
"Hoho! Maar het is ook niet van: teken eens rap een manneke, dat is het dus niet. Het kruipt in je vel en in je hoofd."

Als een slachtoffer zegt: "Hij zag eruit als een moordenaar, hij keek heel loens." Hoe teken je dat?
"Loens! Ik geef je een voorbeeld. Als iemand zegt: 'Hij was blond en hij had een patattenneus en varkensoren', dan moet je dat proberen te tekenen en leren te begrijpen wat die persoon wil zeggen."

Hoe betrouwbaar is het geheugen van een getuige?
"We mogen niet subjectief te werk gaan, geen suggererende vragen stellen. We gaan altijd via omwegen. Al weten we voor 100% zeker dat de getuige verkeerd zit. Maar ik heb niet het recht de visie van die mensen in twijfel te trekken."

Hoe reageren slachtoffers als je een gelijkende robotfoto gemaakt hebt?
"Verschillend. Soms zeggen ze: 'Het gelijkt niet, sommigen zeggen dat het niet voor 100% is. Maar aan mensen die emotioneel geraakt zijn, merk je het onmiddellijk. Die gaan dan totaal uit de bol. en dan moet je ervoor zorgen zorgen dat je ze opvangt. Dan moet je tegelijk mama, papa, broer en zus zijn."