Inleiding
Een nieuwe hypothese
Achttien jaar na de feiten is een getuige opgedoken die zegt te hebben gezien hoe de leider van de Bende van Nijvel vier uur na de aanslag in Aalst lag te sterven. Schoot de Aalsterse agent N. dan toch raak? De speurders gaan voluit voor hun 'nieuwe hypothese' en beginnen over enkele weken met graafwerken. Ze hopen het lijk van de killer te vinden en hem zo een naam te kunnen geven. Zo sceptisch als sommige nabestaanden gisteren op een vergadering in Jumet reageerden, zo sterk geloven de speurders van de cel-Waals-Brabant in hun zaak. 'De aanslag op de Delhaize in Aalst was de laatste in de hele reeks', zegt onderzoeksleider Eddy Vos. 'Na Aalst stopte het. Men heeft daar nadien allerlei theorieën over ontwikkeld, maar misschien is de simpelste wel de beste: de Bende-leider was dood. Amen en uit. In de 48 uur na die aanslag is een uitgebrande Golf GTI teruggevonden in het Bois de la Houssière. Wij denken dat dat ook het tijdstip is waarop de later teruggevonden Bende-wapens in Ronquières in het kanaal gegooid werden. De Bende ontbond zich.' De CBW baseert haar hypothese onder meer op het werk van een Franse profiler, die aangaf dat de Bende uit drie mensen bestond: de killer, de reus en de oude.
'De killer was de leider, een psychopaat die kickte op bloed', aldus Vos. 'Wij denken dat hij twintig en wellicht 23 van de 28 moorden pleegde. Die anderen zien we eerder als zijn assistenten.' Nadat het trio in Aalst op zaterdag 9 november 1985 rond 19.30 uur acht mensen doodde, reed het weg met een Golf GTI met open achterdeur. Van daaruit vuurde de killer op alles wat bewoog, ook de combi van de stadspolitie van Aalst die de achtervolging inzette. Agent Eddy N. schoot drie keer terug met zijn Smith & Wesson .38. Achteraf beweerde N. dat hij raak geschoten had, en dat hij de killer minstens moest hebben verwond. Toen twee dagen later de uitgebrande GTI terug werd gevonden was echter nergens een spoor van bloed, laat staan een kogelinslag, te bespeuren. Bluf van N., luidde de conclusie, zeventien jaar lang.
'Wij denken nu dat die agent wél raak heeft geschoten', zegt Vos. 'Heel erg raak zelfs. We zijn de zaak anders gaan bekijken na analyse van alle getuigenissen over die GTI.' Die was al gebruikt bij de aanslagen in Eigenbrakel en Overijse. Alle getuigen, ook in Aalst, spraken van een GTI met vijf deuren. De GTI in 's Gravenbrakel had er drie. Ook de kleur stemde niet overeen. Dan denk je: stel dat die uitgebrande GTI door de twee anderen is achtergelaten om een dwaalspoor te creëren?' Nadat de speurders eerder dit jaar een collectie bewijsstukken uit het Bende-dossier lieten zien op televisie kwamen er weer wat tips, waaronder één van iemand die beweert dat hij op 9 november 1985 rond 23.30 uur twee mannen naast een GTI langs een wegberm in de buurt van een bos opmerkte. 'De plek kan ik niet verklappen', zegt Vos.
Achttien jaar gezwegen
'Waarom deze getuige achttien jaar lang zweeg? Tja. Veel mensen waren bang, destijds. De getuige zei dat hij naast de GTI een man zag neerzakken op de grond. Hij zag ook twee andere mannen: een grote en een wat oudere. Wij denken niet dat deze getuige wat verzint. Wat we van zijn verhaal konden natrekken, is plausibel.' Hypothese: N. schier raak, de anderen verbergen zijn lijk, wissen sporen uit, creëren valse en zetten een punt achter de Bende van Nijvel. Minister van Justitie Laurette Onkelinx bevestigde gisteren in de Kamer dat de CBW om extra geld heeft gevraagd om op de aangewezen plek te gaan graven. Onkelinx geeft de speurders de volle steun: 'Ik ben van mening dat alle middelen moeten worden ingezet. Begrotingsbezwaren mogen daarbij niet meespelen.' Het terrein is al bestudeerd en werd in kaart gebracht door het Disaster Victim Identification team en experts van de Universiteit Gent. 'Krijgen we de gevraagde middelen, dan kan in januari groen licht worden gegeven', aldus Vos. 'Het is een groot terrein, ik denk dat we even bezig zullen zijn. Zeker een maand.'
Heel wat families van Bendeslachtoffers reageren sceptisch, maar niet allemaal. 'Het is traditie dat ze eens per jaar een konijn uit de hoed toveren', zegt Marie-Jeanne Callebaut, weduwe van de in Aalst vermoorde Jan Palstermans. Zij liet zich de laatste jaren opmerkten als de meest kritische onder de burgerlijke partijen. Gisteren niet: 'Ik vind de hypothese redelijk klinken. Voor het eerst in lange tijd heb ik zo'n gevoel van: dóén. Dat komt ondermeer omdat ik agent N. ooit ontmoette. Hij bleef er altijd rotsvast van overtuigd dat hij raak schoot, wat men ook zei over die uitgebrande GTI. Dat geeft, puur menselijk, een indicatie. De man staat hier in Aalst bekend als een eerlijke, voorbeeldige agent en een uitmuntende schutter. Dus ja, er is hoop. Hoop ook, dat die agent ooit de decoratie krijgt die hij wat mij betreft verdient.' Speurders beginnen over enkele weken te graven naar het lijk van de leider van de Bende, die zou zijn omgekomen bij de aanslag in Aalst op 9 november 1985.
De zoektocht
'Hij heeft hem dodelijk geraakt'
'Ten jare duizend negenhonderd vijfentachtig, de negende der maand november om 19.37 uur. Wij Buzzi Theo, Adjunct-Politiecommissaris der Stad Aalst, Provincie Oost-Vlaanderen, behoorlijk afgevaardigd door de heer Hoofdpolitiecommissaris. Worden op het commissariaat mondeling verwittigd door de planton Geeroms Bart dat hij een oproep heeft ontvangen van Lenssens Nadine dat er een overval is op het grootwarenhuis te 9300 Aalst. De wagen is in grote snelheid vertrokken in de richting Ninove via de Geraardsbergensestraat. Tijdens de vlucht van het voertuig heeft agent N. Eddy nog drie keer gevuurd met zijn dienstwapen Smith & Wesson op het vluchtend voertuig. Tijdens het vuurgevecht met de daders werden wij meermaals gehinderd door voertuigen die kwamen aangereden uit de richting van Ninove. Of de daders door ons geraakt werden, weten wij niet.' Eddy N., een bescheiden jongen en een prima schutter, dacht anders van wel. Er waren belangrijke dingen te doen die avond, natuurlijk. Acht doden toedekken. Sinds donderdag zijn er redenen om te geloven dat wat wordt beschreven in het proces-verbaal AW/3985/85 de epiloog is van drie jaar wilde terreur van de Bende van Nijvel.
De Bende zou na 9 november 1985 nooit meer toeslaan. 'Omdat Eddy N. de chef dodelijk heeft geraakt, tenminste dat is wat wij nu denken', zegt rechercheur Eddy Vos van de cel-Waals-Brabant in Jumet. Het is bijna te belachelijk voor woorden. Het was 1985. De zoveel beter getrainde en uitgeruste rijkswacht was ook ter plaatse, met twee wagens. Geen van hen ging achter de Golf GTI aan. Bij vorige confrontaties was de Bende zelf beginnen te schieten en konden rijkswachters enkel dekking zoeken. Nu waren hier twee Aalsterse stadsagenten die tien minuten daarvoor nog uitkeken naar foutparkeerders op het Keizerlijk Plein in Aalst. 'Het is in elk geval opmerkelijk dat die mannen de moed hadden om de achtervolging in te zetten', zegt Vos. 'Zij wisten welk risico zij liepen. Wij hebben onlangs lang met die agent gepraat.'
Er was minstens één schot goed
'Ik mikte van op 15 à 20 meter op dat zwarte gat', zei hij ons. Hij doelde op de opengeklapte achterdeur van waaruit de leider van de Bende, de killer, met zijn riotgun vuurde. De agent bleef er al die jaren van overtuigd dat minstens één schot goed was. Die agent is geen cowboy, hij is een heel rustige, serene jongen. Niet iemand die daarover gaat bluffen. Wel iemand die vandaag zegt, laat ons gewoon het verdere onderzoek afwachten. Agent N. werd nooit geloofd. In de uitgebrande Golf GTI die twee dagen na het drama in Aalst werd teruggevonden in het Bois de la Houssière werden geen kogelinslagen vastgesteld, en werd geen druppel bloed gevonden. Pas na zeventien jaar is men bij de CBW tot de conclusie gekomen dat het niet tweemaal om dezelfde GTI ging. De uitgebrande GTI was misschien wel de donkergroene met drie deuren die was gebruikt bij de dubbele aanslag in Eigenbrakel en Overijse. Getuigen in Aalst zagen een groene, iets lichter. Met vijf deuren. Als agent Eddy N. de killer werkelijk dodelijk heeft verwond, hoe kan de GTI dan met zo'n hoge snelheid zijn doorgereden? Normaal had de man uit de koffer moeten donderen. Nee, zegt Vos. 'Dat was ook een van de dingen waarvan we denken dat we lange tijd fout hebben gezeten. Bij de aanslag op de Delhaize in Beersel gebruikte de Bende ook een GTI. Daar heeft men gezien dat de wagen was uitgerust met een soort hendel die de man vooraan toeliet om de achterdeur te sluiten.'
En toen kwam de getuige. Achttien jaar na de feiten meldde een man dat hij in de avond van 9 november 1985 rond 23.30 uur langs een verlaten weg twee mannen naast een GTI zag staan. Een derde man zeeg neer op de grond. Begin maart begint het Disaster Victim Identification Team te graven in het door de getuige aangewezen bos. Het worden, zegt men in Jumet, taferelen zoals die in datzelfde Jumet van december 1996 tot mei '97 te zien waren rond het oude mijnterrein. Als justitieminister Laurette Onkelinx met het nodige geld over de brug komt - en het ziet ernaar uit dat dat het geval is - zal Harry Jongen alias 'de Neus' opnieuw van de partij zijn. De Nederlandse gepensioneerde militair is een absolute expert in het opsporen van lijken in de ondergrond. 'Waar een lijk ligt, is het gras groener', gaf hij drie jaar geleden in een gesprek met De Morgen als voorbeeld van hoe hij te werk gaat. 'Er woekert onevenredig veel onkruid en de plantengroei is gestegen. Brandnetels gedijen op menselijke resten. Botten zijn rijk aan calcium en daarop tieren brandnetels nu eenmaal.'
De vorige keer dat Harry Jongen er in België bij werd geroepen, gebeurde dat op aanwijzing van een van de grootste mythomanen die 's lands justitiewezen ooit meemaakte: de als zodanig door experts tijdens een assisenproces omschreven pedofiele oplichter Jean-Paul Raemaekers. Het gegraaf in Jumet, zo werd achteraf duidelijk, was een wansmakelijk mediagebeuren waarvan de speurders in Neufchâteau heus wel konden vermoeden - en allicht ook wisten - dat het geen enkel kinderlijk of wat dan ook zou opleveren. De verzinsels van Raemaekers straalden van zijn verklaringen af. Het valt dan ook niet uit te sluiten dat bij het uitblijven van snel succes vergelijkingen zullen worden getrokken. Want, zegt Eddy Vos: 'Als alles goed gaat, starten we begin maart.' Op 1 maart begint in Aarlen het proces-Dutroux. Waarom in maart? 'Dan zijn we er vrij zeker van dat de grond niet bevroren is en achten we de kans op sneeuw kleiner. Onze experts hebben ook nog een hoop voorbereidingen te treffen.' Vreest u niet dat de eventuele overige Bende-leden het lijk voortijdig weghalen? Als uw hypothese klopt, weten zij wél waar het ligt. 'Dat lijkt ons bijzonder onwaarschijnlijk. Zal iemand zo'n risico lopen als hij al achttien jaar justitie van zich af heeft weten te schudden?'
"Er vallen almaar meer doden."
'Tientallen boeken kunnen door de papierversnipperaar', zeiden de Bende-professoren die het hele dossier vijf jaar geleden toetsten aan theorieën over politiek terrorisme, extreemrechtse samenzweringen en Roze Balletten. Dat is tot nader order niet gebeurd, en ook bij de CWB hoor je niemand uitspraken doen over het motief van de daders. De speurders geloven sterk in het werk van de Franse profilers, die zich zes maanden lang concentreerden op vastgestelde gedragspatronen bij de vijftien keren dat de Bende toesloeg. Eddy Vos: 'Dé grote vraag is altijd geweest: waarom hield de Bende er na 9 november 1985 mee op? In het profiel van onze killer valt de psychopathie heel erg op. Wel, een psychopaat stopt niet, die wil steeds verder gaan. De killer genoot ervan om mensen neer te schieten, dat zie je heel duidelijk. Je ziet ook de evolutie in de aanslagen. Er vallen almaar meer doden, er wordt almaar meer geweld gebruikt. Dat is een van de hoekstenen van onze hypothese: als ze klopt, hebben we eindelijk de verklaring voor het einde van de Bende-terreur. Profiling laat toe nog meer lessen te trekken. Je ziet dat de Bende bij herhaling kinderen van dichtbij neerknalde. Zekerheid heb je niet, maar je weet: dat is iets wat een zigeuner nooit zal doen. Dat is tegen zijn natuur.' Er zát een zigeuner, of toch iemand van die afkomst, tussen de verdachten: Philippe De Staerke.
De speurders haalden zich de woede van een aantal nabestaanden op de hals doordat ze de man vorig jaar buiten vervolging stelden. De Staerke was in de namiddag van 9 november 1985 volgens zijn toenmalige vriendin en haar dochter in de Delhaize geweest en had de ligging van de kassa's en de vluchtwegen bestudeerd. 's Nachts was hij betrokken bij het doen verdwijnen van een koffer waar wellicht wapens in zaten. Nadien bleken zijn alibi's vals, reden waarom onderzoeksrechter Freddy Troch in Dendermonde hem ooit in beschuldiging stelde. Maar, denken ze nu bij het CBW, ook De Staerke was een gecreëerd spoor. Men sluit niet uit dat de gangster een telefoontje kreeg: 'Ga maar eens kijken in de Delhaize in Aalst, daar is een slag te slaan.' Zoals het kennelijk op 17 september 1983 ook gebeurde met Michel Cocu en zijn 'bende van de Borinage'. Hij en zijn maats stonden rustig in te breken in de Colruyt in Nijvel toen daar de boel ontplofte. Bij de CBW neemt men aan dat ook zij werden 'gelokt'. Waarna de hel losbarstte die Jacques Fourez, Elise Dewit en even later ook - bij een vuurgevecht - rijkswachter Marcel Morue het leven zou kosten. De Bende bleek niet alleen meesterlijk in het hanteren van riotguns, maar nog meer in het zich verplaatsen in het brein van de speurders en het bedenken van trucs om hen te misleiden. En zo gaat het verhaal van de door de Franse profilers aangeduide Bende die zou bestaan uit 'de psychopaat', 'de lange' en 'de oude' weer een ietsje minder aannemelijk klinken. Volgens enkele nabestaanden brachten speurders van de CBW donderdag, in de marge van de jaarlijkse bijeenkomst, enkele namen ter sprake, iets wat Eddy Vos ten stelligste ontkent. 'Wij hebben geen namen, alleen profielen.'
En toch. Zowel 'de lange' als 'de oude' zouden ook al enige tijd onder de zoden liggen, wat inderdaad het risico op diefstal van het lijk van de killer zou verkleinen. Bovenaan op de reuzenhitlijst, zegt men ons, prijkt nu weer de door zijn echtgenote vermoorde extreem-rechtse ex-paracommando Claude Delperdange. 'Nee, nee, nee', herhaalt Eddy Vos. 'Wij hebben geen lijstjes. De enige lijst die ik heb, is er een van 75.000 namen van mensen die sinds 1985 ambtshalve uit het Belgische rijksregister geschrapt zijn. Als we straks een lijk vinden, moeten we daarmee aan de slag. We hebben geen idee over identiteiten, en evenmin over het motief. Het is niet omdat wij nu spreken van de psychopaat, de lange en de oude, dat wij ervan uitgaan dat zij gewone, ordinaire gangsters waren. Alle hypothesen blijven open. Politiek terrorisme waarbij die ene killer verslaafd geraakt aan wat hij doet? Een gangsterbende die ontspoort? Wie waren die drie? Uitvoerders of bedenkers? Kijk dan naar al die valse aanwijzingen die zijn gecreëerd. Dat is echt straffe koffie, hoor. Laat ons gewoon hopen dat we dat lijk vinden.' De vorige keer dat Harry Jongen er in België bij werd geroepen werd het een giller van jewelste. Als men het gezochte lijk niet meteen vindt, zullen vergelijkingen worden getrokken. Want, zegt de speurder: 'Als alles goed gaat, starten we begin maart.' Op 1 maart begint in Aarlen het proces-Dutroux.
Nasleep
"Het dosssier is nu definitief ondergespit."
De mensen in Aalst hebben zeer gemengde gevoelens over de opgravingen in het Bois de la Houssière. Peter Callebaut, advocaat van enkele Bendeslachtoffers, verwoordt het zo: 'Sorry, maar we worden moedeloos van al de operettes die de onderzoekers in Jumet opvoeren. We hadden al de robotfoto's gehad, waarvoor de getuigen onder hypnose moesten worden gebracht, toen volgden de verhoren van verdachten met de leugendetector, en nu dus die graafwerken. Mijn cliënten koesteren telkens weer de stille hoop dat er eindelijk opheldering komt, maar keer op keer loopt het met een sisser af. Dat is allemaal niet goed voor de gemoedsrust. Toen het dossier-Aalst een jaar of dertien geleden naar Jumet werd overgeheveld, hebben wij dat een begrafenis genoemd. Wel, de ceremonie in dat bos is achter de rug, het dosssier is nu definitief ondergespit.'
"We weten de komende weken zeker wat te doen."
In het bois de la Houssière werd na anderhalve week van woelen in de ondergrond een einde gemaakt aan het zoeken van de 'killer' van de Bende van Nijvel. Het lijk is niet gevonden. De speurders van de Cel Waals Brabant zijn niettemin tevreden. 'Destijds zijn hele theorieën ontwikkeld over de vraag waarom de Bende er na de aanslag op de Delhaize in Aalst mee stopte', zegt onderzoeksleider Eddy Vos. Er werd gespeculeerd over een som geld die Delhaize aan iemand zou heb ben betaald, een videocassette met beelden van de roze balletten of zelfs een verband met de plaatsing van kernwapens in België. Ook al blijven die hypothesen voor sommige feiten open, zoals alle hypothesen, ik denk dat we nu echt wel kunnen stellen dat we de reden kennen waarom de Bende ermee ophield: de leider was omgekomen."
Gegraven werd er op vier percelen. In de door experts van de DVI aangeduide zone werden muntstukken van 1 frank uit de vroege jaren zeventig en een horloge aangetroffen. Op de plaats waar getuigen een Golf GTI en twee mannen opmerkten met daarnaast een op de grond liggend lichaam werden een vest en zowel kogelhulzen als koppen aangetroffen. Op twee andere plaatsen, waar kort na de feiten in Aalst de GTI uitbrandde en waar een uur voor de aanslag gewapende mannen gezien werden, is niets gevonden. Vooral de munitievondst wordt bij het CWB als belangrijk beschouwd. "Als het labo bevestigt wat wij denken, is dit de eerste vondst van materiële sporen van de Bende in achttien jaar", zegt Vos. Geen lijk dus, maar het Bois de la Houssière is wel een kleine 700 hectare groot. "Toeval, wij willen wel", zegt Vos. "Maar uitgerekend op de door de getuigen aangeduide plaats munitie van dat type aantreffen, dat kan volgens ons maar één ding betekenen."
De 'killer' zou die nacht door zijn kornuiten zijn omgebracht in het bos. Wat de getuigen zagen, was allicht niet het begin van zijn begrafenis, maar het moment net na zijn executie. "Om halfeen 's nachts", benadrukt Vos. "Ik zie niet goed in hoe men in die vier uren na de raid in Aalst losgeld kan hebben betaald, een videotape overhandigd of een rakettenbesluit bijgesteld. Dit waren criminelen voor wie het gewoon op zeker moment fout afliep." De CWB verwacht volgende week de eerste resultaten van het DNA-onderzoek op vest, horloge en kogelhulzen. Die kunnen met wat meeval worden vergeleken met de luttele DNA-sporen die de Bende destijds naliet. De belangstelling voor de Bende die tussen 1982 en 1985 een spoor van 28 lijken door België trok, zorgde voor een nieuwe opstoot van meldingen bij de CWB. "Allerlei nieuwe getuigenissen en tips", zegt Vos. "We weten de komende weken zeker wat te doen."
"Er was helemaal geen lijk."
'Er waren meer wagens, meer daders en er was helemaal geen lijk. Een agent van de gemeentepolitie weet nu plots te melden dat hij een van de gangsters getroffen heeft bij de vlucht van de Bende uit Aalst. Zever, zeg ik. Als dat echt gebeurd was, had hij dat destijds moeten melden, wat hij niet gedaan heeft. Maar Jumet bouwt daar een werkhypothese op. Dat is onrustwekkend. Hoe kun je in godsnaam resultaat boeken als je opereert op wolk 17.859, ergens heel ver weg van de realiteit.' Aan het woord een gewezen Deltaspeurder, die 20 jaar geleden de overval op de Delhaize van Aalst onderzocht. Die overval, op 9 november 1985, was het orgelpunt van een vier jaar durende moordcampagne waarbij alles samen achtentwintig doden en minstens een dozijn gewonden vielen, de meeste van hen in warenhuizen. Geen van de moorden werd ooit opgehelderd en de Bende van Nijvel is uitgegroeid tot het grootste mysterie uit de Belgische gerechtelijke geschiedenis. Nog altijd probeert een tiental speurders van de cel in Jumet licht in de zaak te brengen.
Vorige maand, nadat de Aalsterse agent achttien jaar na de feiten met zijn verhaal over de schietpartij boven water was gekomen, heeft de cel opgravingen laten uitvoeren in de buurt van het Kanaal van Ronquières. Tegelijk waren er getuigen opgedoken die, wat verderop, in het Bois de la Houssières, de nacht van de overval twee mannen gezien hadden die bij een levenloos lichaam stonden. Vlakbij stond een Golf GTI geparkeerd. Vermoedelijk had de politieman inderdaad de killer van de Bende geraakt, zo redeneerde Jumet, want die was tijdens de vlucht achteraan in de wagen gesprongen en zat dus op de meest kwetsbare plek. Diezelfde nacht hadden de gangsters hem en in een klap ook de Bende begraven in het bos. Vandaar dat we na de overval van Aalst nooit meer iets van hen vernomen hebben, althans, daar gingen ze in Jumet van uit.
'Dat de belangrijkste verdachten na de overval op de Delhaize van Aalst bij bosjes werden opgepakt en dat de Bende misschien daarom niet meer toegeslagen heeft, vergeten ze gemakshalve te vermelden. Ik vrees dat dat hele opgravingsritueel een poging is om de mensen aan het verstand te brengen dat de leider dood is, dat België niets meer te vrezen heeft, en dat het dus al bij al niet zo erg is dat ze de Bende nooit hebben kunnen oprollen.' De speurders van Jumet hebben toch een jas, munitie en een horloge opgedolven, precies op de plek waar de getuigen dat levenloze lichaam gezien hadden? 'In alle Belgische bossen wordt gejaagd, dus vind je altijd wel wat als je begint te graven. Begin jaren '80 was dat bos ook een oefenplek voor onder meer schutters van het extreem-rechtse Brusselse Westland New Post. Verschillende leden van die militie werden veroordeeld voor dubbele moorden, en - toegegeven - sommige behoorden ook tot Bendeverdachten. Maar hebben die jas en die hulzen daarom noodzakelijk met de Bende van Nijvel te maken? Het zou toch bizar zijn dat de medeplichtigen de killer begraven maar hem eerst zijn jas uittrekken en die dan op een andere plek gaan onderspitten. En zijn kogelvrije vest dumpen ze dan maar meteen wat verderop in het Kanaal van Ronquières. Dat houdt toch allemaal geen steek. Je stopt gewoon zo snel mogelijk dat lichaam onder de grond en maakt dat je wegkomt.'