In de nasleep van de Koude Oorlog blijven de aanslagen van de Bende van Nijvel een van de meest intrigerende onopgeloste mysteries in de Belgische geschiedenis. Tussen 1982 en 1985 pleegde deze bende een reeks brutale overvallen en moorden, voornamelijk in de provincie Brabant, met als resultaat 28 doden en talloze gewonden. De motieven lijken nooit puur crimineel; de buit was vaak bescheiden, terwijl de geweldsexcessen schokkend waren. Traditionele theorieën wijzen op betrokkenheid van extreemrechtse groeperingen, de Belgische rijkswacht of zelfs het NATO-stay-behind-netwerk Gladio, vaak met de CIA als vermeende regisseur. Maar wat als we dit omdraaien? In deze nieuwe hypothese stel ik voor dat de Bende-feiten een uitgekiende strategie waren van de Sovjet-inlichtingendienst KGB, bedoeld om het Gladio-netwerk en zijn CIA-betrokkenen in diskrediet te brengen. Door schokkende misdaden te plegen met wapens die afkomstig waren uit Gladio-arsenalen, wilde de KGB de westerse alliantie ondermijnen, angst zaaien en de publieke opinie tegen de 'geheime legers' keren. Deze hypothese bouwt op historische feiten over Koude Oorlog-operaties, maar introduceert een omgekeerde dynamiek: niet de CIA als dader, maar als slachtoffer van Sovjet-manipulatie.
Om deze hypothese te begrijpen, moeten we eerst de context schetsen. Operation Gladio was een clandestien NATO-programma, opgezet in de jaren 1950 om guerrilla-operaties voor te bereiden tegen een mogelijke Sovjet-invasie. In België maakte dit deel uit van de S.D.R.A. VIII, een stay-behind-eenheid onder controle van de militaire inlichtingendienst SGR. De CIA speelde een cruciale rol in de oprichting en financiering, met verborgen wapendepots vol vuurwapens, explosieven en communicatieapparatuur verspreid over West-Europa. Deze arsenalen waren bedoeld voor sabotage en verzet, maar hun bestaan bleef geheim tot onthullingen in 1990 door de Italiaanse premier Giulio Andreotti, wat leidde tot parlementaire onderzoeken in België en elders. In België erkende defensieminister Guy Coëme het bestaan van Gladio, maar ontkende terroristische links, ondanks speculaties over infiltratie door extreemrechtse groepen zoals Westland New Post (WNP).
De Bende van Nijvel paste perfect in dit schimmige landschap. De bendeleden – bijgenaamd 'de Reus', 'de Killer' en 'de Oude' – gebruikten wapens die opvallend leken op die van Belgische speciale eenheden, zoals riot guns (mogelijk Winchester 1200 of Franchi SPAS-12), een Ingram MAC-10 en een MP5SD5. Deze wapens waren geladen met zeldzame hagelpatronen, vergelijkbaar met die van de Groep Diane, een elite-eenheid van de rijkswacht. Getuigen meldden tactieken die deden denken aan politie- of militaire training, inclusief snelle, professionele executies. De aanslagen, zoals die op Delhaize-supermarkten in Overijse en Aalst, leken niet enkel op roof gericht; ze creëerden een klimaat van terreur, met willekeurige slachtoffers en minimale buit. Parlementaire commissies vonden geen bewijs voor Gladio-betrokkenheid, maar de suggestie van wapenroof uit stay-behind-depots bleef hangen, vooral na de BBC-documentaire uit 1992 die links legde met WNP en Gladio.
Nu naar de kern van de hypothese: de KGB als meesterbrein. Tijdens de Koude Oorlog was de KGB meester in 'active measures' – covert operaties om de VS en NATO te ondermijnen. Dit omvatte desinformatie, valse vlag-operaties en het uitbuiten van bestaande netwerken om vijanden in diskrediet te brengen. Voorbeelden zijn de verspreiding van geruchten over CIA-betrokkenheid bij moorden, of operaties om westerse inlichtingendiensten te compromitteren, zoals de KGB's pogingen om stay-behind-netwerken te infiltreren via dubbelagenten. In 1976 arresteerde de West-Duitse BND een secretaresse die Gladio-geheimen doorspeelde aan haar KGB-echtgenoot, wat wijst op Sovjet-interesse in deze structuren. De KGB wist dat Gladio kwetsbaar was: als het publiek zou ontdekken dat deze 'verdedigers' betrokken waren bij terreur, zou dat de NATO-alliantie splijten en de Amerikaanse invloed in Europa verzwakken. Door aanslagen te plegen met Gladio-wapens, kon de KGB een narratief creëren van westerse 'valse vlag'-terreur, bedoeld om communistische dreigingen te overdrijven en repressie te rechtvaardigen.
Hoe zou dit in de praktijk zijn gegaan? Stel je voor dat KGB-agenten, opererend via Oost-Europese diplomatieke dekmantels in Brussel of via gerekruteerde Belgische extreemrechtse figuren, toegang kregen tot Gladio-arsenalen. België was een hotspot voor spionage, met NATO-hoofdkwartier in de buurt. De KGB kon wapens stelen uit verborgen depots – die vaak onbewaakt waren – of via corrupte rijkswachters, van wie sommigen extreemrechts sympathiseerden. Figuren als Paul Latinus van WNP, die zelfmoord pleegde in 1984 onder verdachte omstandigheden, zouden ideale rekruten zijn geweest: Latinus claimde banden met de Belgische overheid en Gladio, maar kon gemanipuleerd worden door Sovjet-agenten die hem valse opdrachten gaven. De bendeleden zelf? Mogelijk huurlingen of geïnfiltreerde extreemrechtse militanten, zoals ex-rijkswachters Jean Bultot of Martial Lekeu, die later getuigden over Gladio-links maar hun verhalen veranderden – wellicht onder druk of als desinformatie.
De strategie was briljant in zijn eenvoud: pleeg schokkende, ogenschijnlijk zinloze misdaden met Gladio-wapens om sporen achter te laten die naar de CIA leidden. Neem de Aalst-aanslag van 9 november 1985: acht doden in een supermarkt, met tactieken die militaire precisie verrieden, maar zonder duidelijke buit. Dit creëerde paranoia en leidde tot speculaties over 'strategie van de spanning', een Italiaans Gladio-concept om chaos te zaaien. De KGB kon via gelekte documenten of anonieme tips de media voeden, zoals in de jaren 1990 gebeurde met onthullingen over Gladio. Door de aanslagen te linken aan far-right groepen met Gladio-banden, diskrediteerde de KGB niet alleen de CIA, maar ondermijnde ook de Belgische stabiliteit, wat de Sovjet-Unie hielp in haar bredere doel om West-Europa te destabiliseren. Operaties als 'Horizon' in de jaren 1960, waarbij de KGB westerse spionnen ontmaskerde, tonen aan dat ze capabel waren tot dergelijke langetermijnplannen.
Welke aanwijzingen ondersteunen dit? Eerst de wapens: de zeldzame hagelpatronen en riot guns wijzen op militaire bronnen, maar geen direct Gladio-bewijs – perfect voor een valse vlag. Tweede, de timing: de aanslagen vielen samen met piekspanningen in de Koude Oorlog, zoals de Euromissiles-crisis, waar de KGB actief desinformatie verspreidde om anti-Amerikaanse sentimenten aan te wakkeren. Derde, KGB's track record: ze creëerden valse narratieven, zoals het discrediteren van de CIA met gefabriceerde documenten over atoombommen of moorden. In België zouden ze via Tsjechoslowaakse of Bulgaarse proxies hebben gewerkt, die bekend stonden om wapenhandel en infiltratie. Recente arrestaties in 2025 van ex-rijkswachters voor bewijstamperij suggereren een cover-up, mogelijk om Sovjet-sporen te verbergen. Hoewel geen hard bewijs bestaat – de KGB was meester in ontkenbaarheid – passen de puzzelstukken: de bende verdween spoorloos, net als bij Sovjet-operaties.
De implicaties zijn verstrekkend. Als waar, toont dit hoe de KGB de Koude Oorlog won door psychologische oorlogvoering, in plaats van directe confrontatie. Het zou verklaren waarom de zaak onopgelost blijft: Belgische autoriteiten, bang voor diplomatieke schandalen, dekten toe. Vandaag, met Ruslands hedendaagse desinformatie, herleeft dit patroon. Deze hypothese nodigt uit tot heronderzoek van KGB-archieven in Moskou, of getuigenissen van overlopers. Uiteindelijk herinnert het ons eraan dat in de schaduwen van de Koude Oorlog, waarheid vaak een wapen was – en de Bende van Nijvel wellicht een Sovjet-meesterwerk.