Waarom vinden we een banale verklaring zo moeilijk te aanvaarden?
Het was gisteren 25 jaar geleden dat 9/11 plaatsvond. Naar aanleiding daarvan verschenen er opnieuw heel wat artikels over de aanslagen en over de complottheorieën die er in de jaren daarna ontstonden.
In een artikel van VRT Nieuws staat een passage die mij aan het denken zette:
(...) Dat bepaalde overheidsdiensten gewoonweg gefaald hebben of niet voorbereid waren, bleek voor veel mensen een te banale verklaring voor een aanval waarbij bijna 3.000 mensen het leven lieten. De motieven van Al-Qaeda en Osama Bin Laden waren blijkbaar niet genoeg. Er moest een geheime, dieperliggende reden zijn, bedacht door de regering of door een schimmige wereldelite.
Bepaalde vreemde details of onwaarschijnlijkheden werden dan ook opgepikt en uitvergroot in boeken en documentaires, zoals de serie “Loose Change” uit 2005, waarvan fragmenten nog steeds online circuleren.
Dat vind ik een interessante observatie. Want volgens mij gaat dit niet alleen over 9/11. Hetzelfde mechanisme zie je bij heel wat andere zware gebeurtenissen en misschien ook bij de Bende van Nijvel.
Een te banale verklaring
Mensen hebben blijkbaar moeite met het idee dat een enorme gebeurtenis uiteindelijk een relatief eenvoudige oorzaak kan hebben. Bij 9/11 is de verklaring in essentie dat een terroristische organisatie een aanslag voorbereidde, dat verschillende veiligheidsdiensten fouten maakten en dat de aanslag daardoor kon plaatsvinden.
Voor veel mensen voelde dat niet als een voldoende verklaring. Bijna 3.000 mensen waren dood. Dat moest toch een grotere, diepere en verborgen oorzaak hebben?
En zo ontstaan theorieën over een inside job, een geheime wereldelite of andere verborgen actoren. Maar hetzelfde zie je bij de moord op JFK. Een president wordt vermoord en de gedachte dat één man daarvoor verantwoordelijk zou kunnen zijn, voelt voor veel mensen bijna te banaal. Er moet meer achter zitten.
Ook de zaak-Dutroux heeft bij veel mensen een vergelijkbare reactie opgeroepen. De feiten waren zo schokkend dat een verklaring waarin een aantal criminelen, seksuele delinquenten en falende instellingen een centrale rol spelen, voor sommigen onvoldoende leek. Er moest een groter netwerk achter zitten.
En dan is er de moord op Joe Van Holsbeek. Waarom was de maatschappelijke verontwaardiging zo enorm? Juist omdat het slachtoffer voor iets ogenschijnlijk banaals werd gedood: een iPod. Een mensenleven tegenover een iPod. Dat is voor een normaal mens bijna niet te bevatten.
Maar dat is nu juist het interessante. Wij proberen het gedrag van anderen te begrijpen vanuit onze eigen normen en waarden. En wanneer het gedrag daar volledig buiten valt, zoeken we soms naar een verklaring die voor ons wél logisch aanvoelt.
En dan de Bende van Nijvel
Ik heb daar zelf ook lang moeite mee gehad. Hoe kan een bende acht mensen vermoorden voor geld? Dat is toch niet te begrijpen? Maar misschien is dat precies de verkeerde vraag.
Het antwoord kan namelijk zijn: omdat de daders anders dachten dan wij. Een normaal mens denkt niet: “Voor een paar honderdduizend frank ben ik bereid mensen dood te schieten.”
Een zwaar crimineel denkt mogelijk wél anders over geweld, geld en het leven van anderen. Dat wij die redenering moreel verwerpelijk en psychologisch onbegrijpelijk vinden, betekent niet dat ze bij een crimineel onmogelijk is. En daar zit volgens mij een belangrijk onderscheid.
Een verklaring kan onbevredigend zijn zonder dat ze daarom onjuist is. Dat de Bende voor veel mensen "te veel" geweld gebruikte om gewoon een overvalbende te zijn, is op zichzelf geen bewijs dat er dus een politiek motief, een staatsgreep, een extreemrechtse organisatie of een andere verborgen opdrachtgever achter zat. Het kan natuurlijk. Maar het ene volgt niet automatisch uit het andere.
Ons brein houdt van grote oorzaken voor grote gebeurtenissen
Misschien verwachten we onbewust dat de oorzaak in verhouding moet staan tot het gevolg. Een grote ramp vraagt om een grote oorzaak. Duizenden doden vragen om een groot plan. Een presidentiële moord vraagt om een groot complot. Acht doden vragen om een groot motief. Maar de werkelijkheid werkt niet noodzakelijk zo.
Een kleine groep mensen kan enorme gevolgen veroorzaken. Een relatief eenvoudige beslissing kan een ramp veroorzaken. Een kleine criminele organisatie kan door extreem geweld een enorme maatschappelijke impact krijgen. De omvang van het gevolg vertelt ons dus niet automatisch hoe groot of ingewikkeld de oorzaak moet zijn.
Dat lijkt mij belangrijk wanneer we naar de Bende kijken. Misschien zoeken we al tientallen jaren naar een motief dat "past" bij de omvang van de feiten. En daardoor wordt een crimineel motief als geld, buit en gewelddadig banditisme al snel als onvoldoende beschouwd. Maar waarom eigenlijk?
Als we ervan uitgaan dat de daders gewetenloze en extreem gewelddadige criminelen waren, dan is de vraag niet: "Hoe kan iemand acht mensen doden voor geld?" maar eerder:
"Waarom gaan wij ervan uit dat iemand die bereid is tot extreem geweld dezelfde verhouding tot geld en mensenlevens heeft als wij?"
Dat zijn twee totaal verschillende uitgangspunten.
Banaliteit is niet hetzelfde als onwaarschijnlijkheid
Misschien is dat uiteindelijk het ongemakkelijke aan een verklaring als zwaar banditisme. Ze is niet spectaculair. Er is geen groot geheim nodig. Geen verborgen wereldelite. Geen ingewikkeld masterplan. Alleen mensen die bereid zijn om voor geld geweld te gebruiken, en die op een bepaald moment bereid zijn om nog verder te gaan dan andere criminelen. Dat is eigenlijk veel moeilijker om te aanvaarden.
Want als de werkelijkheid uiteindelijk banaal blijkt te zijn, moeten we geen geheim systeem achter de feiten zoeken. Dan moeten we accepteren dat sommige mensen tot verschrikkelijke dingen in staat zijn zonder dat daar een even verschrikkelijk of groots motief achter zit.
En misschien is dat psychologisch wel moeilijker dan een complot. Want een complot geeft betekenis aan chaos.
Een crimineel die mensen doodt voor geld geeft vooral een ongemakkelijk antwoord: omdat hij bereid was het te doen. Dat antwoord is onbevredigend. Maar onbevredigend is niet hetzelfde als onmogelijk.
Zie onder andere deze studie van Cambridge University voor meer informatie » www.cambridge.org
"Le monde est dangereux à vivre! Non pas tant à cause de ceux qui font le mal, mais à cause de ceux qui regardent et laissent faire." Volg ons via »
Facebook |
YouTube