Ik ben al jaren met dit dossier bezig. Eén van de zaken die me pas recent is opgevallen, is hoe sterk het beeld van de Bende van Nijvel doorheen de jaren is veranderd. Wie vandaag discussies over de Bende volgt, krijgt al snel de indruk dat begrippen als "complot", "terrorisme" en "strategie van de spanning" altijd een centrale plaats hebben ingenomen.

Wie echter teruggaat naar de krantenartikels uit 1983 of 1985, ziet een heel ander beeld. Journalisten, politici en magistraten spreken bijna uitsluitend over zwaar banditisme en zware criminaliteit die dringend moet worden gestopt. Van een politiek complot of een vorm van terrorisme is nauwelijks sprake.

Wanneer en waarom dat beeld precies is veranderd, is moeilijk te zeggen. Daarvoor spelen te veel factoren mee. Toch is er één persoon die een bijzonder grote invloed heeft gehad op de manier waarop de publieke opinie naar dit dossier is gaan kijken: Walter De Bock.

Walter De Bock en de geboorte van een narratief

Wanneer het verhaal over het Bende van Nijvel-dossier wordt geschreven, gaat de aandacht meestal naar speurders, magistraten, verdachten of getuigen. Veel minder aandacht is er voor de rol van journalisten. Nochtans heeft wellicht niemand de publieke perceptie van de Bende van Nijvel sterker beïnvloed dan journalisten in het algemeen en onderzoeksjournalist Walter De Bock in het bijzonder.

Dat De Bock een uitzonderlijk journalist was, staat buiten discussie. Hij legde politieke schandalen bloot, bouwde een indrukwekkend netwerk van bronnen uit en groeide uit tot een van de meest invloedrijke onderzoeksjournalisten die België heeft gekend. Maar zoals elke journalist keek ook hij naar de werkelijkheid door een bepaalde ideologische bril.

De Bock was een kind van mei ’68. Zijn politieke en maatschappelijke vorming vond plaats in een links milieu dat wantrouwig stond tegenover traditionele machtsstructuren, de veiligheidsdiensten en het conservatieve establishment. Toen de Bende van Nijvel tussen 1982 en 1985 zware misdaden pleegde, was het voor hem dan ook vanzelfsprekend om niet alleen naar het klassieke banditisme te kijken, maar ook naar mogelijke verbanden met extreemrechtse milieus, de rijkswacht en geheime netwerken.

Die visie zou een enorme invloed krijgen. Terwijl de eerste reacties op de overvallen van de Bende van Nijvel vooral uitgingen van zwaar banditisme, begon vanaf 1987 steeds vaker een ander verhaal de ronde te doen: dat van een politieke strategie van de spanning, uitgevoerd door extreemrechtse kringen met steun of medeweten van elementen binnen de veiligheidsdiensten. Wat aanvankelijk één van de vele hypothesen was, groeide geleidelijk uit tot het dominante verklaringsmodel van het dossier.

Opmerkelijk daarbij is dat veel van de elementen die vandaag als essentieel voor het Bende-dossier worden beschouwd, pas jaren na de laatste aanslagen hun intrede deden in het publieke debat. Het beeld van de Bende van Nijvel als onderdeel van een extreemrechts complot ontstond niet tijdens de feiten zelf, maar werd grotendeels achteraf opgebouwd op basis van latere verbanden, hypothesen en interpretaties en niet op basis van bewezen feiten.

De Bock was niet de enige die deze hypothese verdedigde, maar hij beschikte wel over een invloedrijk platform en een groot gezag. Daardoor kregen vermoedens, aanwijzingen en hypothesen een gewicht dat vaak verder reikte dan wat op dat moment feitelijk bewezen was. Vooral de mogelijke verbanden tussen de Bende van Nijvel, Westland New Post, het Front de la Jeunesse en bepaalde rijkswachters werden door hem en gelijkgezinde onderzoekers naar voren geschoven als sleutelelementen van het dossier.

Het probleem was dat die hypothese geleidelijk uitgroeide tot veel meer dan een onderzoekspiste. Ze werd voor velen een verklaringsmodel dat vrijwel alle feiten moest kunnen verklaren. Tegenstrijdige feiten werden steeds vaker wegverklaard of genegeerd, terwijl elementen die het narratief leken te bevestigen disproportioneel veel aandacht kregen.

Dat mechanisme is vandaag nog steeds zichtbaar. Veel populaire theorieën over de Bende van Nijvel vertrekken niet vanuit de concrete feiten van de overvallen, maar vanuit een vooraf aangenomen conclusie: de daders moesten wel afkomstig zijn uit extreemrechtse of para-militaire milieus. Vervolgens worden de feiten in dat kader geïnterpreteerd.

De ironie is dat de feitelijke uitvoering van veel bende-feiten vaak minder professioneel oogt dan later werd beweerd. Verschillende overvallen werden gekenmerkt door improvisatie, fouten en buitensporig geweld. Toch groeide in de publieke opinie het beeld van een perfect georganiseerde clandestiene operatie. Dat beeld werd mede gevoed door journalisten, auteurs en onderzoekers die in de feiten vooral aanwijzingen zagen voor een verborgen politieke agenda.

Dat betekent niet dat De Bock bewust verkeerde informatie verspreidde of dat zijn onderzoek waardeloos was. Integendeel. Hij bracht waardevolle informatie aan over extreemrechtse netwerken die jarenlang onderbelicht waren gebleven. Maar zijn werk toont wel hoe sterk een journalist het kader kan bepalen waarbinnen een dossier wordt geïnterpreteerd.

Veertig jaar later is de invloed van Walter De Bock nog steeds merkbaar. Niet omdat zijn hypothesen ooit overtuigend bewezen zijn, maar omdat zijn interpretatie van het dossier voor een groot deel van het publiek de plaats is gaan innemen van de feiten zelf. In die zin heeft De Bock niet alleen verslag uitgebracht over de Bende van Nijvel. Hij heeft ook mee vormgegeven hoe generaties Belgen naar het dossier zijn gaan kijken.