Armand Donnay moet durf gehad hebben. Donnay was een gewezen Franse kolonel die in de jaren ’70 en ’80 van vorige eeuw in Luik woonde. Hij was betrokken bij illegale wapenhandel en deed ondermeer zaakjes met de gewezen CIA-officier Edwin Wilson. Wilson was jarenlang betrokken in illegale wapenhandel met Libië. Hij leverde het land zelfs 20 ton C4-explosieven wat evenveel was als de gehele Amerikaanse voorraad. C4-explosieven zijn berucht voor hun gebruik in terroristische bommen.
In 1981 contacteert Armand Donnay zijn kompaan Wilson. Hij zegt dat hij een bijzonder interessant aanbod heeft voor de Libiërs: grondstoffen, uitrusting en technologie voor een kernwapen. Wilson is zeer sceptisch, maar wil de sprong toch wagen. Wilson en Donnay contacteren enkele hogere Libische ambtenaren. Zij gaan in op de uitnodiging voor een gesprek. De twee stellen de Libiërs voor om een hele nucleaire infrastructuur te leveren: een onderzoeksreactor, hoogverrijkt uranium en plutonium en een heuse fabriek om kernkoppen te maken. De Libiërs hebben weinig nucleaire expertise maar dit doorzien ze. Het was gewoon onmogelijk dat die Amerikaan en Belg dat allemaal gingen leveren. Bovendien zitten er zware technische fouten in de documenten. Die atoombom zal nooit werken. De deal gaat niet door. Armand Donnay wordt kort nadien in België voor illegale wapenhandel aangehouden.
Het levensverhaal van de Frans-Luikse kolonel Donnay die trachtte poen te scheppen door Khaddafi zogezegd een kernwapen aan de hand te doen, moet nog geschreven worden Libië krijgt in de jaren ’80 niet alleen een Belgische wapenhandelaar en oplichter over
de vloer maar ook afgevaardigden van een bedrijf dat tot de top van het economisch establishment van ons land behoorde, Belgonucleaire. Tja, alweer Belgonucleaire. Het bedrijf slaagt erin hoofdconsultant te worden van de ‘Libyan Nuclear Energy Corporation’, zeg maar nucleair adviseur van Khaddafi. Die weet immers heel goed dat zijn land de nodige knowhow mist en heeft dus buitenlandse experts nodig om het nucleaire programma een boost te geven. Dat programma was, zoals in andere landen, ambigu: civiele en militaire finaliteiten doorkruisten elkaar.
Belgonucleaire is heel enthousiast over het contract. “La Libye paye bien et vite”, heet het op de Raad van Bestuur van Belgonucleaire op 3 juli 1980. De Libiërs vragen expertise op verschillende vlakken: vorming van personeel, levering van uranium, offerte voor een labo, etc. Libië start einde jaren ’70 gesprekken met de Sovjet-Unie voor de aankoop van twee kernreactoren voor elektriciteitsproductie van elk 440 MW. De onderhandelingen lopen volgens de Libiërs niet naar wens en ze nemen contact op met Belgonucleaire voor engineering-diensten en om een belangrijk deel van de uitrusting te leveren.
Het contract is 1 miljard dollar waard. De Verenigde Staten komen echter tussen bij de Belgische regering en in 1984 ziet Belgonucleaire af van de deal. Libië vindt geen alternatief voor de Belgische assistentie. Er komt nooit iets terecht van het project. In 1982 klopt Libië aan bij Belgonucleaire om een fabriek voor uraniumconversie te bouwen in Sabha. Het opzet is om jaarlijkse 100 ton uraniumtetrafluoride te produceren, de basis van uraniumhexafluoride dat dan weer de grondstof is voor verrijkingsinstallaties. Anders gezegd: het was een belangrijke stap in de ontwikkeling van een volledige brandstofcyclus.
Libië had, behalve een kleine onderzoeksreactor, geen kernreactoren. Een dergelijke fabriek bouwen paste dus alleen in een kernwapenprogramma. Toch krijgt het project van de minister van Buitenlandse Zaken Leo Tindemans toestemming. Die geeft ook toestemming voor een ander project van Belgonucleaire in Libië, namelijk de bouw van een hoogtechnologisch laboratorium. De Amerikanen oefenen druk uit op ons land om de twee projecten te schrappen. In een nota van 12 november 1982 voor het directiecomité van Belgonucleaire staat een zeer interessante passage over het project.
“Bien que le gouvernement belge ait donné son accord, dans le respect des traités internationaux, vu les pressions auxquelles il a été soumis et a résisté, il ne faut pas espérer pouvoir commander, dans les pays voisins, les appareils nécessaires “d’ordre et pour compte du SAE Libyen”. BN devra les commander à son nom pour installation à Mol, et ensuite les apporter en Libye. (..) Ce principe s’appliquera également au contrat entre BN et la JEN13 dont la position politique est qu’il s’agit d’une exportation de l’Espagne vers la Belgique même si la destination finale est ailleurs.
In handschrift stond bij het document dat ik kon inkijken: “Un peu court? Dangereux pour la réputation de la Belgique.”
Het verslag doet inderdaad grote vragen rijzen. Er staat eigenlijk letterlijk dat Belgonucleaire gaat bedriegen, sorry ‘misleiden’. Het wil onderdelen voor het Libisch project in Spanje bestellen met als eindbestemming België, om ze dan verder uit te voeren naar Libië. De aantekening in de kant “Gevaarlijk voor de reputatie van België” zegt ook veel. Het probleem voor de auteur van die zin was blijkbaar niet dat Belgonucleaire het kernwapenprogramma van Khaddafi kon versnellen, wel de reputatie van ons land. Uiteindelijk moet Belgonucleaire de slinkse toer waarvan sprake in het verslag van de raad van bestuur niet opgaan.
De Amerikanen verhogen hun druk op ons land en de twee projecten, de uraniumconversiefabriek en het labo, worden geschrapt. In de Transnuklearonderzoekscommissie zal Guy Tavernier van Belgonucleaire later zeggen dat het Studiecentrum voor Kernenergie nadien nog een nieuw contract sloot met Libië. Dat lijkt in tegenspraak met de “officiële” geschiedenis van het Studiecentrum zoals beschreven in “Un demi-siècle de Nucléaire en Belgique.” Daar heeft men het over verregaande contacten tussen het Studiecentrum en Libië met het oog op het oprichten van een nucleair vormingscentrum in Libië en de levering van nucleaire technologie aan de Libiërs. Libische experts liepen in dat kader stage in Mol. Het contract ging uiteindelijk niet door wegens spanningen tussen de Verenigde Staten en Libië, stelt de auteur. Het zou nuttig zijn dat het Studiecentrum dit punt uitklaart.
De Verenigde Staten zijn dus ook in deze dossiers tussengekomen bij de Belgische overheid, en met succes. Gelukkig maar, anders waren de contracten misschien getekend en uitgevoerd. Als je alle concrete dossiers in dit boek overloopt, dan valt op hoe vaak de Verenigde Staten zijn tussengekomen in Belgische proliferatiedossiers. Het is een van de belangrijkste vaststellingen die kwam bovendrijven bij het schrijven van dit boek.
Enerzijds is het geruststellend, want de Verenigde Staten hebben een aantal gevaarlijke deals zoals deze in Libië kunnen verhinderen. Anderzijds vraag je je natuurlijk af hoe de Verenigde Staten erin slagen om zo goed op de hoogte te zijn van de intenties van onze bedrijven. En als ze tussenkomen in dit soort dossiers, komen ze dan ook tussen in andere dossiers? In welke? Wat is dan nog de autonomie van het soevereine Koninkrijk België? Ik kom er in het laatste hoofdstuk van dit boek nog uitvoerig op terug.
Bron: België en de Bom | Luc Barbé